Archaeoleg

Gellir diffinio archaeoleg fel y broses o 'astudio pobl yn y gorffennol, trwy'r olion y maen nhw'n gadael ar eu hôl. Fe all yr olion hyn fod yn unrhyw beth, bron - o gladdedigaethau ac arfau i ddarnau o botiau wedi torri, offer cerrig neu amddiffynfeydd o'r ail ryfel byd.

Mae rhai o’r olion hyn, fel y caerau pentir o’r Oes Haearn sydd i’w gweld ar hyd arfordir Penfro, yn sylweddol iawn ac maen nhw’n ffurfio nodweddion tirwedd nodedig iawn, hyd yn oed heddiw.

Ar ben arall y raddfa ceir y darnau bach iawn o fflint sydd wedi eu gwasgaru hwnt ac yma. Mae’r rhain yn dangos ble yr oedd pobl o gynhanes yn gwneud eu hoffer ac yn eistedd o amgylch y tân.

Mae pob un o’r gwahanol fathau hyn o archeoleg yn cyfrannu at amgylchedd hanesyddol y Parc.

Mae’r amgylchedd hanesyddol yn rhan o’r hyn sy’n gwneud Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro yn lle mor arbennig. Fe fu pobl yn byw ac yn gweithio yn y parc ers miloedd o flynyddoedd, a nhw sydd wedi llunio’r ffordd y mae’n edrych heddiw.

Mae’n ddyletswydd ar Awdurdod y Parc Cenedlaethol i ofalu am nodweddion arbennig y Parc – gan gynnwys yr archeoleg. Rydyn ni’n anelu at ddeall hanes y Parc, ei warchod a helpu pobl i’w ddeall.

Rydyn ni’n gwneud hyn mewn amrywiaeth o ffyrdd. Mae ein Archaeolegydd Cymunedol a’n Swyddog Gwarchod Adeiladau ar gael i gynnig cyngor i bobl sy’n gweithio gyda safleoedd a nodweddion hanesyddol.

Rydyn ni’n ceisio annog pobl i fwynhau eu harcheoleg – trwy deithiau themau arbennig sy’n rhan o’r rhaglen o weithgareddau a digwyddiadau, trwy ddigwyddiadau blynyddol fel Wythnos Genedlaethol Archeoleg (fel arfer y drydedd wythnos ym mis Gorffennaf) a thrwy reoli Castell a Melin Heli Caeriw a Bentref Oes Haearn Castell Henllys.

Hefyd, mae gan y Parc Cenedlaethol raglen barhaus o waith sy’n ymchwilio i hanes ac archeoleg y Parc.

Triangulation (trig) point named Foel Drygarn in the Preseli Hills, Pembrokeshire Coast National Park

Nid yw archeoleg y Parc Cenedlaethol yn canolbwyntio ar safleoedd unigol yn unig – mae hefyd yn canolbwyntio ar dirweddau cyfan. Enghraifft dda o hyn yw aber neu foryd y Cleddau ble yr oedd diwydiant galch ffyniannus hyd nes y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Echdynnwyd calchfaen o chwarelau bach ar wynebynnau’r sianelau llanwol, a llwythwyd y garreg ar gychod, a alwyd yn slwpiau.

Yna, fe fyddai’r cychod hyn yn cario’r calchfaen i fyny’r arfordir i Ogledd Sir Benfro ble y byddai’n cael ei ddadlwytho a’i losgi mewn odynau i gynhyrchu calch ar gyfer y caeau.

Archaeological excavation at Craig Rhosyfelin in the Preseli Hills

Wrth i chi gerdded trwy aber y Cleddau heddiw, fe allwch chi weld ychydig o olion o’r diwydiant – llwyfan bach, gwastad ble y storiwyd calchfaen yn barod i’w lwytho, llithrffordd neu sianel ddŵr wedi ei gwneud yn syth yn artiffisial.

Mae olion tirweddau llawer hŷn i’w weld o hyd heddiw, megis y nifer o lociau amddiffynedig sy’n dyddio’n ôl i’r Oes Haearn o tua 700 CC hyd at y 70au OC pan oedd y Celtiaid rhyfelgar wedi’i darostyngwyd gan y Rhufeiniaid, a hefyd crugiau crwn o gladdedigaethau’r Oes Efydd o tua 1,700 CC.

Cromlechi Oes y Cerrig Newydd fel Cromlech Pentre Ifan ydy rhai o’r henebion mwyaf trawiadol sydd i’w weld yn y Parc Cenedlaethol, a adeiladwyd bron i 6,000 o flynyddoedd yn ôl.

Ardaloedd Treftadaeth Anhygoel

Mwy am ddiwylliant a threftadaeth y Parc

Darllenwch Fwy